Kryzysy mają negatywny wpływ na zdrowie psychiczne, co jest szczególnie zauważalne po pandemii. Wzrost liczby zaburzeń psychicznych oraz zachowań samobójczych wśród osób z depresją jest widoczny. Nawet u dzieci, które nie otrzymały diagnozy psychiatrycznej, obserwuje się poczucie beznadziei. W efekcie, częstość zachowań samobójczych w całej Europie wzrosła dwu-, trzykrotnie.

Według ekspertów zebranych w Centrum Prasowym PAP na konferencji dotyczącej „Kompleksowej opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży w sektorze publicznym i prywatnym”, wzrost zgłaszalności do systemu opieki zdrowotnej w celu uzyskania pomocy psychiatrycznej w ostatnich latach wynika właśnie z wymienionych zjawisk.

„Pandemia dramatycznie wpłynęła na zachowanie dzieci i młodzieży. U dorosłych zmiany, do których czasowo byliśmy zmuszeni, były niejako elementem życia, jednak dla dziecka w wieku szkolnym, który jest okresem kluczowym dla uczenia się relacji społecznych, współpracy, bycia z innymi ludźmi, rozwiązywania problemów pojawiających się w kontaktach społecznych, izolowane od rówieśników jest katastrofą” – podkreśla specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży, prof. dr hab. n. med. Tomasz Wolańczyk kierownik Kliniki Psychiatrii Wieku Rozwojowego WUM.

W ostatnim roku dane pokazują, że liczba osób szukających pomocy zaczęła wolniej rosnąć, co może być pocieszające. Niemniej jednak, sytuacja nadal wymaga naszej uwagi i interwencji, dlatego kontynuacja reformy systemu psychiatrii z 2020 r. jest nadal kluczowa.

„One zawsze miały znaczenie, ale teraz obserwujemy coraz większy ich udział w powstawaniu różnych problemów” – uważa specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży, prof. dr hab. n. med. n. zdr. Anita Bryńska, Centrum CBT, profesor w Klinice Psychiatrii Wieku Rozwojowego WUM.

Wzrost kryzysów w otoczeniu

Obserwuje się rosnącą liczbę kryzysów związanych z różnymi czynnikami środowiskowymi, takimi jak funkcjonowanie rodziny, grupy rówieśniczej i środowiska szkolnego.

Warto przeczytać: Specjalista ma znaczenie, czyli czym się różni psychiatra, psycholog i psychoterapeuta?

Jedną z odpowiedzi na tę potrzebę jest deinstytucjonalizacja opieki psychiatrycznej, która stanowi główny cel obecnej reformy. Złotym standardem stał się model środowiskowy, koncentrujący się na udzielaniu wsparcia dziecku w jego najbliższym otoczeniu.

„Chodzi o przeniesienie ciężaru na opiekę w ramach poradni, ale też o stworzenie ścieżki pacjenta, w której jako pierwszy z dzieckiem kontaktuje się psycholog, a nie psychiatra. To on ma za zadanie zdiagnozować problem i zaplanować dalsze działania, w tym interwencje środowiskowe. Ma to ułatwić zorganizowanie pomocy jak najszybciej i jak najbliżej miejsca zamieszkania osobom, które nie spełniają kryteriów diagnozy psychiatrycznej, ale są w kryzysowym momencie związanym np. z rozwojem, funkcjonowaniem rodziny, z problemami szkolnymi. Nie chcemy czekać, aż problem narośnie i być może doprowadzi do kryzysu psychicznego” – wyjaśnia prof. Bryńska.

Aby osiągnąć ten cel, wprowadziliśmy trójwarstwową strukturę obejmującą ośrodki referencyjne pierwszego poziomu, w których opiekę sprawują psychologowie, psychoterapeuci i terapeuci środowiskowi dla dzieci i młodzieży.

„Jest ich w Polsce ponad 472, ale już widzimy, że czas oczekiwania na taką pomoc sukcesywnie się wydłuża. Problem w tym, że wciąż zbyt mało jest specjalistów na tym pierwszym poziomie. Za mało jest psychologów klinicznych, psychoterapeutów dzieci i młodzieży oraz terapeutów środowiskowych” – zwraca uwagę specjalistka.

Na drugim poziomie referencyjnym, których jest obecnie około 80, pacjenci mają kontakt z lekarzem psychiatrą. Niestety, liczba tych specjalistów jest niewystarczająca – tylko 560 na cały kraj.

Trzeci poziom to stacjonarne oddziały psychiatryczne i oddziały szpitalne. W idealnym przypadku specjaliści z każdego poziomu powinni współpracować ze sobą, a proces leczenia powinien być koordynowany.

Konieczne zmiany w sektorze prywatnym

Podobnie jak w sektorze publicznym, w sektorze prywatnym brakuje wypracowanego modelu opieki. W rezultacie proces leczenia często jest przypadkowy, brakuje wymiany informacji i koordynacji działań. Rodzice często muszą samodzielnie organizować opiekę nad dzieckiem, co zauważają specjaliści.

„Zaplanowanie oddziaływania kilku specjalistów oraz szeroka interwencja środowiskowa: w domu, w szkole, bezpośrednio wobec dziecka, znacząco skróciłaby okres oddziaływania, dając przestrzeń innym potrzebującym” – uważa psycholog, dr n. med. n. zdr. Nina Szalas, specjalista psychoterapii dzieci i młodzieży z Centrum CBT.

Prof. Wolańczyk opowiada historię jednej z jego młodych pacjentek, która cierpiała na depresję. Pomimo sześciu miesięcy terapii indywidualnej, dziewczyna nadal była smutna, przygnębiona i okaleczała się.

„Chodziło o trwającą od wielu miesięcy przemoc rówieśniczą oraz przemoc emocjonalną ojca. Terapia, którą prowadzono, nie zmieniała tej sytuacji. Zamiast wzmacniać pacjentkę, by umiała sobie radzić z trudnościami, cały wysiłek szedł na to, by utrzymać to dziecko na powierzchni. Praca środowiskowa z ojcem i w szkole byłaby i skuteczniejsza, i krótsza” – ocenia prof. Wolańczyk.

Od 2020 r. w sektorze publicznym realizowana jest reforma systemu opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży, która ma na celu zapewnienie kompleksowej pomocy w jednym miejscu. Terapeuta środowiskowy odgrywa kluczową rolę, pracując z dzieckiem i jego rodziną w domu i szkole, aby wesprzeć nie tylko pacjenta, ale także jego otoczenie.

Zmiany w systemie opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży od 2020 r. w sektorze publicznym mają na celu zapewnienie kompleksowej pomocy w jednym miejscu. Terapeuta środowiskowy odgrywa kluczową rolę, pracując z dzieckiem i jego rodziną w domu i szkole, aby wesprzeć nie tylko pacjenta, ale także jego otoczenie, włącznie z rodziną i szkołą.

„Zaczęliśmy zastanawiać się, czy możliwe jest stworzenie takiego systemu w poradniach komercyjnych. Doszliśmy do wniosku, że nie tylko jest to możliwe, ale i konieczne” – opowiada prof. Bryńska, współautorka programu Kompleksowa Opieka Terapeutyczna dla Dzieci i Młodzieży (KOT), który ma zaimplementować rozwiązania zaplanowane w reformie do sektora prywatnego.

Program zakłada, że dwie wizyty u psychologa wystarczą, aby przeanalizować sytuację, zdiagnozować problem i zaplanować dalsze działania specjalistów. Opieka będzie prowadzona w jednej placówce, a naczelną zasadą jest współpraca psychologa, psychoterapeuty, psychiatry i terapeuty środowiskowego. Każdy pacjent będzie miał przydzielonego opiekuna, który będzie koordynował tę opiekę.

„Lena zaczęła szkołę w czasie pandemii, online. Rozpoczynając drugą klasę w realu, miała wiele problemów, nie mogła dogadać się z rówieśnikami. Hałas szkolny, dzwonki i rozgardiasz powodowały u niej duży stres. Pod koniec roku ta nerwowość zaczęła przejawiać się w ten sposób, że podczas lekcji ujawniły się u niej uciążliwe zachowania – krzyki, piski, które przeszkadzały nauczycielom i uczniom. Nie mogliśmy poradzić sobie z tym na poziomie rozmów z dzieckiem. Nie wiedzieliśmy, dlaczego tak się zachowuje i co robić. W szkole pomoc też była niewystarczająca, choć Lena chodzi do szkoły integracyjnej. Dopiero gdy specjaliści otoczyli nas kompleksową opieką, zobaczyliśmy efekty” – opowiada mama dziewczynki.

Jak wygląda terapia środowiskowa w praktyce?

Lenka, 5-letnia dziewczynka z diagnozą autyzmu, stanowi przykład skuteczności tego podejścia.

Terapeuta odwiedził szkołę, obserwując zachowanie Lenki, innych dzieci i nauczycieli. Spędził także czas w domu, obserwując jej relacje z rodzeństwem i rodzicami. Na podstawie tych obserwacji opracował strategie radzenia sobie z jej trudnościami w szkole. Dzięki wdrożeniu sugestii terapeuty przez nauczycieli, udało się szybko poprawić sytuację. Rodzina otrzymywała również wsparcie psychiatryczne.

„Mamy poczucie, że dzięki takiemu podejściu nie spisano Lenki na straty, a był taki pomysł – powiedziano nam, żebyśmy zabrali córkę ze szkoły, bo nie mogą sobie z nią poradzić. Nie zrobiliśmy tego, zwróciliśmy się po pomoc do Centrum CBT i dziś Lena jest w czwartej klasie i całkiem nieźle sobie radzi” – oceniają rodzice dziewczynki.

Według dr. n. med. Tomasza Srebnickiego, terapeuty dzieci i młodzieży, istotne jest skupienie się na problemie pacjenta, a nie tylko na jego diagnozie czy chorobie. Niezależnie od diagnozy, pacjenci prezentują zachowania, które wpływają negatywnie na ich funkcjonowanie.

Srebnicki podkreśla, że ważne jest zrozumienie problemu pacjenta, a nie tylko jego zdrowia. Bez względu na diagnozę, dzieci i młodzież prezentują zachowania, które wpływają na ich codzienne funkcjonowanie.

„Każde dziecko, które prezentuje trudne zachowania, usiłuje rozwiązać jakiś problem. Jeżeli te trudne zachowania się powtarzają, to znaczy, że dziecko ów problem tymi zachowaniami rozwiązuje. W przypadku Lenki były to piski, krzyki, dość często występujące w trakcie jednej jednostki lekcyjnej. By pomóc, należało odkodować, jaki to problem, co starała się nam powiedzieć” – wyjaśnia terapeuta.

Lena znalazła sposób, aby utrzymać intensywną opiekę pani nauczycielki, co dawało jej poczucie bezpieczeństwa. Unikała też trudności związanymi z edukacją poprzez krzyki, które przyciągały uwagę innych uczniów i przynosiły jej pomoc w zadaniach, z którymi miała problem.

Unikanie relacji rówieśniczych, z którymi miała problemy, sprawiało, że Lena czuła się lepiej kontrolując całą klasę za pomocą swoich krzyków, co dawało jej poczucie władzy nad sytuacją.

„Każdy pacjent, który prezentuje trudne zachowania, przychodzi do nas z >>zagadką<<. Diagnoza to za mało, trzeba rozwikłać tę zagadkę. Po jej rozpoznaniu przeprowadziłem rozmowę z nauczycielami, ale rozmowę nie obwiniającą, lecz tłumaczącą istotę problemu. Chodziło o to, by otworzyć pole porozumienia z nauczycielkami i wspomóc je w radzeniu sobie z Leną, czyli wypracowaniu sposobów na komunikowanie w inny sposób niż poprzez krzyki oraz zabraniu jej możliwości dostania tego, co chce otrzymać, gdy tak się zachowuje. Wytyczne zostały przekazane terapeucie środowiskowemu, który funkcjonuje na terenie Łodzi i on podtrzymuje wdrażanie tych procedur” – opowiada dr Srebnicki.

Według jego wyliczeń, praca w środowisku zajęła mu 3 godziny, podczas gdy w gabinecie mogłaby trwać około 30 godzin. Co więcej, Lenka nawet nie zauważyła, że zastosowano wobec niej terapię.

Znaczenie wsparcia dla rodziców

Terapia środowiskowa ma przewagę w szybkim budowaniu wspólnoty terapeutycznej wokół dziecka. Konsultacje specjalistów pozwalają dostosować terapię do dziecka, a nie dziecko do terapii.

„Musimy pamiętać, że nie ma opieki zdrowotnej nad dzieckiem bez udziału rodziców. To oni najlepiej wiedzą, jak ono funkcjonuje. Ich udział w procesie terapeutycznym jest niezbędny. Często zdarza się, że rodzice przerzucają odpowiedzialność na system, ale najczęściej nie dlatego, że nie chcą w tym uczestniczyć, lecz ponieważ nie wiedzą jak. Naszą rolą jest im to wytłumaczyć, pokierować nimi tak, by umieli wesprzeć swoje dziecko, nauczyć się, jak rozwiązywać sytuacje powodujące silny stres To często wymaga zmiany strategii wychowawczej, np. jak zamiast nadmiernej kontroli wprowadzać monitoring” – mówi dr n. zdr. Anna Kaźmierczak-Mytkowska, specjalista psychologii klinicznej i psychoterapii dzieci i młodzieży.

„Terapia niewiele zmieni, jeśli nie zmieni się struktura rodziny. To może wymagać indywidualnych spotkań z rodzicami, czasem wysłania ich na warsztaty dla opiekunów, ale taka pomoc wniesie dużo w proces naprawczy” – uważa terapeutka.

„Odbywa się to poprzez różnego rodzaju oddziaływania. Czasem potrzebna jest interwencja. Jako terapeuta środowiskowy mogę pracować ze wszystkim członkami rodziny i z całym systemem, w którym ta rodzina funkcjonuje. Największą korzyścią terapii środowiskowej jest możliwość działania na >>gorąco<< i razem z pacjentem” – podkreśla Paulina Krupińska.

Terapeuta środowiskowy, czyli kto?

Zdaniem terapeutki środowiskowej Pauliny Krupińskiej, terapia dotyczy nie tylko dziecka, ale całej rodziny.

Terapia środowiskowa koncentruje się na zaangażowaniu środowiska pacjenta, aby stworzyć mu optymalne warunki rozwoju.

Fakty

• Liczba dzieci i młodzieży wymagających specjalistycznej pomocy rośnie, aż 10% populacji dzieci i młodzieży cierpi na zaburzenia psychiczne, co daje ponad 600 tysięcy osób poniżej 18 roku życia.
• Pandemia COVID-19 wpłynęła negatywnie na zdrowie psychiczne dzieci – trzy na cztery zaczęły gorzej radzić sobie z emocjami, 28% stale lub często odczuwa złość, około 21% przygnębienie lub osamotnienie, a 18% smutek.
• Ok. 15% uczniów w Polsce odczuwa złe samopoczucie psychiczne, a ok. 14% wymaga interwencji związanej z funkcjonowaniem psychicznym.
• Próby samobójcze są pierwszą przyczyną zgonów osób w wieku 14-19 lat, a myśli samobójcze ma 16% nastolatków w Europie i 15% na całym świecie, z czego 17% podejmuje próbę samobójczą.
• Do 2030 roku depresja może przewyższyć zagrożenie chorobami sercowo-naczyniowymi pod względem globalnego obciążenia chorobami niezakaźnymi.

źródło: konferencja „Kompleksowa opieka psychiatryczna dla dzieci i młodzieży w sektorze publicznym i prywatnym”, 9.05.2024r.

Na podstawie aktualności z serwisu: pap-mediaroom.pl

Prof. Piotr Gałecki, konsultant krajowy w dziedzinie psychiatrii, kierownik Kliniki Psychiatrii Dorosłych Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, zwraca uwagę na to, że choć w Polsce o depresji jest mniej wiadomo niż w Europie, należy spodziewać się wzrostu zachorowań. Program lekowy dla osób, u których pomimo leczenia depresja nadal występuje, dostępny jest w ramach ambulatoryjnego leczenia. Aby zminimalizować ryzyko działań niepożądanych (np. skoków ciśnienia, utraty pamięci, zaburzeń czucia itp.), pacjent po przyjęciu leku powinien pozostać pod obserwacją przez kolejne 2 godziny. Przez następne 24 godziny pacjent nie powinien prowadzić pojazdu. Lek może być stosowany w czasie do 7 miesięcy, a następnie w razie potrzeby leczenie można podtrzymać.

Jak wykazały badania, dwie kolejno po sobie stosowane farmakoterapie nie sprawdzają się w przypadku depresji lekoopornych. Jednakże, jako alternatywa, Prof. Gałecki wskazuje na leczenie elektrowstrząsami. Niestety, dostęp do tego typu terapii jest bardzo ograniczony – występują mało ośrodków zdolnych do wykonania zabiegu, a także wymaga on dwumiesięcznej hospitalizacji.

Chociaż lekkie zaburzenia depresyjne zazwyczaj można skutecznie leczyć przy użyciu psychoterapii, to w przypadku średniej i ciężkiej depresji, najkorzystniejsze efekty przynosi zastosowanie zarówno leków, jak i psychoterapii.

„Owszem, pojawiały się >>nowe<< leki, ale one były modyfikacjami znanym nam od lat substancji. Podawana donosowo esketamina działa szybko, a w psychiatrii po podaniu leku zazwyczaj na efekt trzeba czekać około 2-4 tygodni i to pod warunkiem, że pacjent współpracuje, biorąc leki zgodnie z  zaleceniami. Po podaniu donosowym pacjent od razu wychodzi z dołka. Lek jednak nie może być w powszechnym użyciu, jest lekiem narkotycznym. Do programu lekowego trafią pacjenci ostro wyselekcjonowani. Przeciwskazaniem jest m.in. uzależnienie od leków, narkotyków, alkoholu. Wierzę jednak, że dzięki temu programowi spora grupa pacjentów odczuje ulgę” – mówi prof. Agata Szulc.

Prof. Agata Szulc, kierownik Kliniki Psychiatrycznej Wydziału Nauk o Zdrowiu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, jest bardzo zadowolona z programu, który oferuje bezpłatne leczenie pacjentom.

Maciej Miłkowski, podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia, kierujący Departamentem Polityki Lekowej i Farmacji, wyjaśnił, że udostępnienie polskim pacjentom nowej cząsteczki jest możliwe dzięki trzyletniemu programowi, stosowanego od początku w USA.

Prof. Agata Szulc jest szczególnie zadowolona z programu, który zapewnia pacjentom dostęp do bezpłatnego leczenia.

Maciej Miłkowski uważa, że polscy pacjenci skorzystają na programie, dzięki któremu będą mieć bezpłatny dostęp do nowej cząsteczki.

Prof. Agata Szulc jest zwolenniczką programu, który daje pacjentom możliwość otrzymania bezpłatnego leczenia.

Maciej Miłkowski jest przekonany, że dzięki programowi, polscy pacjenci będą mieli dostęp do najnowocześniejszych cząsteczek, bez konieczności poniesienia wysokich kosztów.

Prof. Agata Szulc podkreśla, że program daje możliwość bezpłatnego leczenia, co jest dla pacjentów bardzo ważne.

Maciej Miłkowski zaznaczył, że program cząsteczki, stosowany od początku w USA, zapewnia polskim pacjentom bezpłatny dostęp do nowoczesnych technologii medycznych.

„To był jeden z trudniejszych kroków refundacyjnych. Zlecaliśmy różne analizy, bo ostatecznie pacjenci muszą być bezpieczni. Długo też trwały negocjacje z producentem leku, który podyktował cenę diametralnie różniącą się od innych leków przeciwdepresyjnych. Nie mogliśmy na te różnice zgodzić się. Trwająca osiem miesięcy terapia kosztowałaby więcej niż leczenia wszystkich pacjentów z depresją. Udało się uzgodnić przystępną cenę. Będziemy też analizowali efektywność leczenia. Pierwsze analizy pojawią się w drugim roku trwającego dwa lata programu, bo leczenie trwa osiem miesięcy. Liczymy, że dzięki programowi pacjenci chorzy do depresję lekooporną wrócą do społeczeństwa, będą realizować swoje pasje i pracować” – mówi Maciej Miłkowski.

Koszty bezpośrednie depresji obejmują głównie wydatki na leczenie i opiekę farmakologiczną oraz psychoterapię. Koszty pośrednie depresji to głównie straty produktywności w pracy i spadek jakości życia. 

Według szacunków profesora Gujskiego, koszty społeczne i ekonomiczne związane z depresją są ogromne i sięgają milionów dolarów rocznie. Oznacza to, że opłacalne jest inwestowanie w leczenie i opiekę dla osób cierpiących na tę chorobę, aby zapobiec dalszym stratom.

Depresja to poważny problem, zarówno dla społeczeństwa, jak i dla ekonomii. Aby zminimalizować straty, ważne jest, aby ludzie mieli dostęp do profesjonalnej opieki medycznej i wsparcia psychologicznego. 

Koszty depresji są zarówno bezpośrednie, jak i pośrednie. Bezpośrednie koszty obejmują leczenie i opiekę farmakologiczną oraz psychoterapię, natomiast pośrednie koszty to straty produktywności i spadek jakości życia. Według szacunków, koszty te łącznie wynoszą miliony dolarów rocznie.

Dlatego ważne jest, aby ludzie mieli dostęp do odpowiedniej pomocy medycznej i wsparcia psychologicznego. Przy odpowiednim wsparciu i leczeniu, możliwe jest zminimalizowanie skutków depresji i ograniczenie kosztów związanych z tą chorobą.

Depresja ma ogromny wpływ na jakość życia, relacje międzyludzkie i wpływa na zdolność do wykonywania pracy. Nieleczona może doprowadzić do myśli samobójczych, a w skrajnych przypadkach do samobójstwa. Zaburzenia psychiczne są istotnym wyzwaniem dla systemu ubezpieczenia społecznego. W 2019 roku wydano 318 tysięcy zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy z powodu depresji, a łączny czas trwania zwolnień wyniósł 6 milionów dni. Ponadto 1,4 miliona pacjentów zrealizowało recepty na refundowane leki psychiatryczne, co pokazuje wysokie obciążenie depresją w Polsce. W 2019 r. koszty refundacji świadczeń związanych z leczeniem depresji w Polsce wyniosły 251 milionów złotych.

Prof. Gujski podkreśla, że rozwój psychiatrii w Polsce za sprawą Ministerstwa Zdrowia przejawia się w postaci znacznego wzrostu wydatków finansowych. W ciągu ostatnich dziesięciu lat kwota przeznaczana na psychiatrię wzrosła z 130 do ponad miliarda złotych rocznie.

Prof. Marcin Wojnar z Katedry i Kliniki Psychiatrycznej WUM przypomina, że w 2018 roku powstała koalicja, która ma na celu wsparcie pacjentów zmagających się z depresją lekooporną. Założeniem koalicji jest zapewnienie wszechstronnej opieki medycznej osobom dotkniętym tym zaburzeniem.

„Przyglądaliśmy się wszystkim aspektom depresji. To są olbrzymie koszty społeczne, bo pacjenci biorą zwolnienia lekarskie, ale także niepoliczalne koszty indywidualne, które ponosi pacjent i jego rodzina. Skuteczne leczenie depresji ma przywrócić człowieka do życia społecznego, do rodziny, pracy” – mówi prof. Wojnar.

Źródło wiadomości: pap-mediaroom.pl